Home | Hobbies | Books | Mutiara Laut | Website Projects | Links

Previous • singaradja- Kintamani • Bangli • Gianyar • Kloenkoeng • Karang Asem • Lombok • Badoeng • Mengwi en Tabanan

Bali 's Historie van de 6 de eeuw tot 1949

1892 De Baliers

De tocht naar Menwi en Tabanan en de reis naar huis

Wij namen onzen intrek in een voor ons gereed gemaakt verblijf binnen het terrein van de poeri doch van de eigenlijke poeri gescheiden. Dit logies liet, wat dndelijkheid en gemak betreft, nog al te wenschen over. De poeri, op wier plein de Nederlandsche vlag wapperde, is de oudste van geheel Bali en beroemd om zijn
antiek beeldhouwwerk op de muren en de poorten van het paleis. Wij werden onder saluutschoten ons verblijf binnengeleid door den broeder van den vorst, die als rijksbestierder fungeert, en diens zoon. Deze rijksbestierder heet Goestie Ngoerah-Madé Allang Kadjefig^ genaamd Goesti Made Baka; om zijne manieren, zijn vierkanten lichaamsbouw, en bovenal om de wijze waarop hij steeds met eene soort van roeden foulard om zijn hals liep, door den Overste Marin- helle niet oneigenlijk als ^Urker visscher^^ betiteld. Hij is een man
van ongeveer vijftig jaren met een dom goedig gezicht en hoogst onbeschaafde manieren, in weerwil hij, zooals hij zelf zegt, veel met Hollanders in aanraking is geweest. Hij spreekt evenals zijn zoon, een persoon van ± 30 jaren, zeer goed Maleisch en onderhield zich geruimen tijd met ons. Ik bracht al dadelijk de vaccine-zaak
ter tafel en vernam, dat hier vroeger eenige malen te hooi en te gras door verschillende personen, die zich voor vaccinateurs uitgaven, was ingeënt, doch dat deze ingeente personen even goed door de pokken werden aangetast als de niet geënte, zoodat hij ronduit verklaarde er niet veel vertrouwen in te hebben, en de radja ook yvel niet in mijn voorstel zou treden Het hielp me niet veel, of ik mijne zaak al verdedigde door de bewering, dat die personen geen goede bibit hadden gehad enz., hij bleef op zijn stuk en daar viel niets aan te veranderen. Hij zelf had indertijd met lymphe uit Badoeng zijne eigene kinderen evenals de andere familieleden van den vorst ingeënt, en deze hadden geene pokken gekregen, en toch had hij bezwaar om in het voorstel te treden. Het bleek mij duidelijk, dat er iets anders achter zat; ik moest den tijd afwachten om het te weten te komen. Zooveel was zeker, dat mijne pogingen hier kans hadden van finaal schipbreuk te lijden, in weerwil blijkbaar door den radja en zijn aanhang de prophylactische waarde van de vaccine werd erkend. Het verhaal van de gevaccineerden, die toch pokken hadden gekregen, was waarschijnlijk een verzinsel. Het bleek, gedurende ons verblijf aldaar, duidelijk, dat de radja, een ziekelijk, weinig energiek individu, evenals de vorst
van Bangli weinig op zijne onderdanen vermag.

Heden avond was er in de poeri een gamboeh-voorstelling, die ik even bezocht. Het was een vreeselijk vervelend spektakelstuk, waarvan ik weinig begreep, doch dat mij door den rijksbestierder, die er bij tegenwoordig was, door zgn uitbundig gelach vertolkt werd als ontzettend mooi en grappig; het stelde eene episode voor uit den strijd tusschen het Islamisme en Hindoeisme. De quintessens van de historie wera mij evenwel niet duidelijk. Volgens Dr. van der Tuukj dien ik er over sprak, was het waarschijnlijk een stuk
uit de Boenghling een satire zoowel op het Hindoeisme als op het Islamisme, door een scepticus opgesteld.

2 September. — Heden morgen om elf uur maakten wij onze opwachting bij den radja besaar. Hij had eerst door den rijksbestierder den Gekommitteerde doen verzoeken, hem van dit officieele bezoek vrij te stellen, daar hij zich te ziek en te zwak gevoelde om ons te ontvangen. Door de ondervinding, aan andere Balische hoven opgedaan, werd hieraan weinig geloof gehecht, en daarom door Zijne Hoog- edelgestr. op het bezoek aangedrongen; en zoo togen we dan, onder geleide van den rijksbestierder en diens zoon en een kleine eerewacht, ten paleize. De vorst, die ons zeer hofFelijk ontving, is een persoon van ongeven 35 jaren, vreeselijk uitgeteerd en met eene uitdrukking op zijn gelaat, die duidelijk verried, dat hij erg lijdende was. Het speet den Gekommitteerde en ons, dat op dit officieele bezoek zoo sterk was aangedrongen. De tafel was beladen met vruchten als: pisang (bal : hijoe)^ mangga (bal : poh) salak enz. en gebakjes (djadja) waren er in alle nuances. De vorst is, zooals hij ons vertelde, sedert geruimen tijd lijdende aan dysenterie natuurlijk eene zoogenaamde opium-dysenterie, Inmers, hij is aan het gebruik van opium zoo verslaafd, dat hij er bijna geen uur meer zonder kan. Hij laat de regeeringszaak geheel aan zijn ouderen broeder (uit eene soedra- moeder), den rijksbestierder, dien wij reeds kennen, over. Na eenige onbeduidende gesprekken, die als introductie dienst deden, en nadat een paar hangende kwesties behandeld waren, werd de vaccinezaak ter tafel gebracht, doch, zooals ik wel verwacht had, zonder gevolg. Na eerst alle mogelijke uitvluchten gemaakt te hebben, kwam de radja zelf eindelijk met de ware reden voor den dag. Vroeger heb ik den lezer reeds meegedeeld, dat de Dèwa agoeng van Kloengkoeng nog steeds door de vorsten van Meng'wi als opperheerscher van Bali wordt erkend, en dat deze laatsten zich in zaken van gewicht steeds achter dat oppergezag verschuilen. Daarbij komt nog, dat het contract, dat tusschen ons Gouvernement en Meng^wi bestaat, niet door den vorst van dit laatste rijk, doch voor hem, door den Déwa agoeng van Kloengkoeng is geteekend, door welk feit wij als 't ware eenigzins dat oppergezag van Kloengkoeng hebben erkend en in Meng"* wi niets kunnen tot stand brengen, zonder eerst met den Dèwa agoeng onderhandeld te hebben. De vorst verklaarde dan ook, volstrekt niet togen de invoering der vaccine te zijn, doch hij moest daarvoor eerst de volkomene toestemming van Kloengkoeng ontvangen, en daarbij bleef het. Dat hij, evenals de geheele hofhouding, wel de waarde van de vaccine begrijpt, zagen wij reeds boven. Doch dit sluit op Bali waar in sommige rijken de vorsten weinig op hunne onderdanen vermogen, nog volstrekt niet in, dat de vaccine algemeen wordt ingevoerd. Daarbij komt, dat ook de priesters, volgens mijne meening, de vaccine in den weg staan. In deze meening word ik versterkt door hetgeen van Eek verhaalt, dat nl. volgens Balisch bijgeloof de Déiva Madjapahit de godheid is, die de pokken in de wereld zond; hem is de taak opgedragen om hen, die zich op de eene of andere wijze aan de ziekte onttrekken, duizende jaren buiten hot verblijf der goden te houden. Ik heb dit bijgeloof hier en duur bevestigd gevonden. (*) Wij weten bij ondervinding, wat de wil der priesters en daarmee bijna gelijkgestelden vermag, ook in landen, die in onze beschaaf- de en verlichte eeuw in het eerste gelid dtaan. Men denke slechts aan Hoedemaker^ Fabius^ Capadose, Keuchenius en dergelgke dilettant- makelaars in Christelijk-gereformeerde zaligheid, te veel om te noemen. Het is alzoo te voorzien, dat Meng^wi wel het laatste rijk zal zijn, waar ooit de vaccine tot hare rechten zal komen. Dit is te meer te betreuren, omdat dit rijk een tamelijk druk handelsverkeer met Boeleleng onderhoudt en omdat het grenst aan Gjanjar en Badoenj in welke beide rijken de vaccine op dit oogenblik reeds in vollen gang is.

Ik moet ter dezer plaatse gewag maken van eene omstandigheid, die onze Regeering het recht geeft, om de weerspannige vorsten te dwingen de vaccine in hunne rijken intevoeren, zonder onze verbintenis met die vorsten te schenden. Behalve het contract, dat tusschen de verschillende Balische vorsten en onze Regeering bestaat, toekent ieder vorst bij zijne troonsbestijging een acte van verband waarin het volgende voorkomt: „ dat ik (de vorst) ten ^allen tijde bereid zal zijn^ mij met het Nederlandsch-Indische Gou vernement te verstaan omtrent punten bij die overeenkomst (het con- „tract) niet voortkomen en die later blijken mochten in het belang van land en volk regeling te behoeven — dat ik alles zal aanwenden dat tot heil en voordeel van mijn rijk kan strekken,'^ De Regeering heeft m. i. daardoor het recht, om de vorsten tot de invoering der
vaccine in hunne rijken te dwingen. In ieder geval schijnt het mij hier overbodig, om de onwillige vorsten op deze hunne verklaring ten een of anderen tijd te wijzen. Hier staat echter tegenover, dat op die wijze ingevoerd, eene goede regeling der vaccine wel tot de pia vota zal behooren.

Eene tweede zaak, die ik met den vorst te bespreken had, was de volgende. Tijdens ons verblijf te Badoeng^ had radja Kasiman^ nadat ik hem gevraagd had of er nu en dan ook monstruositeiten in Bali voorkwamen, mij verteld, dat er zeven maanden geleden in Meng^m een kind met drie hoofden was geboren, welk kind twintig
dagen zoude geleefd hebben. Het laat zich denken, dat ik moeite wilde doen om het skelet van dit monstrum triplex in mgn bezit te krijgen. Werkelijk was er zoodanig kind geboren, doch dit was reeds meer dan tien jaren geleden; ook had het, voor zooverre men zich kon herinneren, slechts twee dagen geleefd. Dit kind, uit Soedra- oiuders geboren, was in der tijd begraven en het was natuurlijk niet te verwachten, dat de plaats, waar het begraven was, nog kon teruggevonden worden. Daarbij kwam nog, dat de dessa, waar dit had
plaats gehad, op grooten afstand lag. Ik moest dus, hoe jammer ook, van verdere pogingen afzien. Men wist my niet meer te vertellen, van welk geslacht het kind was. Een kind met drie hoofden! Het gezelschap, dat we hij den vorst ontmoetten, was niet groot; de priester ontbrak evenwel ook hier niet. Na ongeveer een uur bij
den radja vertoefd te hebben, gedurende welken tijd ons eenigo vruchten werden gepresenteerd, gingen we. De Gekommitteerde liet den vorst na onze tehuiskomst onmiddelijk weten, dat hij hem, zijne ziekte in aanmerking nemende, absolveerde van het contra-bezoek, hetgeen dankbaar door den doorluchtigen patiënt werd aangenomen.

In den namiddag maakten wij, na onze siësta, eene kleine wandeling door de stad, die er vuil, armoedig en uiterst vervallen uitziet, als eene ruïne. De menschen, die we op straat ontmoetten, deden mij denken aan de Bangliers. Evenals in Bangli en Kloengkoeng^ kon men ook hier het verschijnsel opmerken, dat het land er meer ver- vallen en armoediger uitziet, hoe meer men de vorstelijke residentie nadert. Het schijnt of de menschen, die iets bezitten zich in de nabijheid van het vorstelijk paleis niet op hun gemak gevoelen en meer landwaarts in, hun have en goed in veiligheid brengen. Voor en aleer ik melding maak van een bezoek, dat we op onze wandeling aflegden, moet ik den lezer eenigen tijd terugvoeren en hem een feit in herinnering brengen, dat zich in Juni 1881 in Boelèlèng heeft voorgedaan.

Sedert 1865 heeft het Utrechtsch ZendeliDg-genootschap pogingen aangewend, om op het eiland Baliy met name in Boelelèng het Christendom te exploiteeren en zond tot dat doel verschillende zendelingen derwaarts. De eerste zendeling-leeraar, de Heer tan keerde, na eenigen tijd verblijf aldaar, om welke redenen dan ook,
in ieder geval onverrichter zake terug. De heer R. van Eckj thans leeraar in de Maleische taal en de land- en volkenkunde van Neder- landsch Oost-Indiê aan de Koninklijke Militaire Academie te Breda die daarna het bekeeringswerk onder de Baliërs zou voortzetten, was schijnbaar iets gelukkiger. Althans de schoonklinkende rapporten die hij geregeld bij het genootschap, dat hem had afgezonden, indiende over de vorderingen, die de zendingszaak gaven recht tot dit vermoeden. En waarlijk had hij het genoegen, een zekeren Goesti Wajan Noerai Karany Asëm^ een hoogst onbeduidend Baliër, de „tien geboden,'* het „onze Vader", in een woord
al datgene te leeren, wat hem rijp maakte om de „blijde boodschap'* bij monde van den Heer van Eek te vernemen, die hem dan ook, onder den bijbelschen naam van Nicodemus, doopte. Deze plechigtigheid, die blijk gaf van den volhardenden ijver, waarmee de Heer van Eek zijn taak waarnam, viel voor A° Domini 1873 en
kan men uitvoerig beschreven vinden in een der, door het Utrechtsch Genootschap uitgegeven, tractaatjes, dat natuurlijk in de tale Eanaans is geschreven ; het kan als graadmeter dienen van des Heeren van Eek 's
toewijding aan de zaak, die hij diende en van de hoop, die hij koesterde voor de toekomst van de évangelieprediking op Bali. De verschillende stukken,, door hem in verschillende tijdschriften gepu-
bliceerd over de land- en volkenkunde van Bali^ kunnen als bewijs strekken, dat hij zich zijn verblijf aldaar ook op andere wijze wist ten nutte te maken. Na kennis genomen te hebben van zijne bijdragen over het
Balische volksleven, waaronder vele hoogst belangryk en der waarheid getrouw zijn, heeft me» het recht te veronderstellen, dat hij de Baliêrs in alle opzichten kent. Tegelijk met hem en na hem werd
het bekeeringswerk met niet minder gver en toewijding voortgezet door de zendeling-leeraren de Vrootn en K, Wiggelendam^ die evenwel geen van beiden zoo gelukkig waren als de Heer van Eck^ zoodat tot op den huldigen dag bovengenoemde NicodemuS die nu eens in Boeleleng dan weer in Meng'm of elders verblijf hield, de eenigste représentant van het Balisch Christendom is.

3 September. — Heden morgen vertrokken we om ruim acht uur op zeer slechte paarden naar Tabanan alwaar we tegen tien uur in de hoofdplaats van het rijk aankwamen. De weg was uiterst slecht, ,,up and down'*, doch, vooral in het Tabanan'sche, meer stijgende. De kotta Tabanan ligt dan ook ± 700 voet hooger dan de kotta Meng'^wi. De geheele afstand bedroeg slechts 6 Palen Wij passeerdon de dessa's Dagdaggan (in Meng^wi)^ het neutraal terrein, daarna in Tabanan Abian-Toewoeng, Kuripan, Bandjar-Anjar,  en Kotta Tabanan. Van uit Kotta Mengwi tot aan de grens hadden wij het uitgeleide van den rijksbestierder en diens zoon, terwijl vele staatsielansdragers, eenige pajong- en twintig geweerdra- gende mannen ons voorgingen. Daar Mengwi reeds sedert vele jaren in oorlog is met Tabanan een oorlog, die zich, zooals steeds op Bali kenmerkt eenig en alleen door aanhoudende strooptochtjes en sluipmoorden op de grenzen, overschreden de hofgrooten van beide
rijken de grens niet. In het Tabanan'sche werden we aan de grens ontvangen en in naam van den vorst verwelkomd door een poeng- gawa^ die een geheelen stoet van lans- en geweerdragende mannen, flinke paarden en eene groote massa koelies met zich voerde. Wij werden door den poenggawa naar de poeri van den vorst, Goesti Ngoerah Agoeng, gebracht, die ons bij de poort van de poeri ontving, eene beleefdheid, die ons, bij de eerste ontvangst namelijk, nog nergens was te beurt gevallen. - Natuurlijk werden er eenige saluut-
schoten gelost,, en wapperde op verschillende plaatsen bij en in de poeri do Nederlandsche driekleur. De vorst geleidde den Gekommitteefde, terwijl wjj anderen volgden, naar het binnenplein zijner poeri en noodige ons aan eene Balische lunch, bestaande uit gebakjes, vruchten, ondrinkbare koffie, slappe thee en klapperwater.

Behalve van water, maakt de Baliêr als drank ook gebruik van thee en koffie deze laatste evenwel op zoodanige wijze gereed ge- maakt, dat het door ons niet te drinken is. Grof gestootene koffie wordt met water gekookt, en deze lichtbruine^ drabbige massa vervangt bij hen onze geurige Mocca, Over 't geheel is de Baliër geen gastronoom; geestrijke vochten kent hij bijna niet, be-halve de toewak waarvan hij echter niet veel gebruik maakt; zijn maal is zeer eenvoudig en in de culinarische kunst heeft hij het niet ver gebracht. Hij eet twee malen daags, nl. des morgens na zijn ontwaken, meestal om negen uur, en des nademiddags om zes uur.
Zijn maaltijd bestaat uit drooge rijst met lombok, een gedroogd vischje, zout en uien, en indien hij het kan betalen, een stuk varkensvleesch. Ook karbouwenvleesch wordt nu en dan gegeten. Sommige Boele- lengers eten zelfs paardenvleesch ; in andere rijken schijnt dit niet gewild. Het lijdt geen twijfel, dat er welgestelde Baliêrs gevonden worden, die niet alleen van eene lekkere tafel houden, maar er zich ook geregeld aan te goed doen, en op wier tafel (figuurlijk gespro- ken) men, behalve genoemde ingrediënten, kippen, eieren, verschil-
lende vruchten, gebakjes enz. kan vinden. Ook wordt in het eene rijk beter gegeten dan in andere; zoo moeten bijv. de Boelelengers den naam hebben van eene goede tafel te houden. Deze omstandigheid heeft misschien van Eek verleid, om alle Baliërs voor smulpapen te houden. Ware van Eek ook b. v. in Bangli of Meng'wi
geweest, hij zou zich ruimschoots van het tegendeel hebben kunnen overtuigen. Opmerkelijk is de wijze van eten van de Baliërs. Evenals de Javanen, nemen zij met de schuitvormig samengevoegde vingers eene groote hoeveelheid rijst, dié steeds de hoofdschotel is, met eenige toespijs uit den voor hen geplaatsten schotel of, bij gebreke van dien, van een pisangblad, schuiven daarvan de helft in den mond en werpen het resteerende na iederen hap weg, dat dan als een offer moet gelden voor de godheid, doch hetwelk de los loopende honden en varkens zich alras toeeigenen. De priesters mogen slechts ééns per dag eten (ngamel hrata) en moeten zich ont- houden van het gebruik van rundvleesch, varkensvleesch* en kippen ; ook mogen zij geene spiritualia gebruiken en is het hun verboden om uit een glas te drinken of van een bord te eten, dat reeds door iemand van lagere kaste is gebruikt. Dat ook de Balische priester weet te transigeeren en het nu en dan met zijn god op een accoordje gooit, blijkt reeds daaruit, dat velen zich aan deze voorschriften in het geheel niet storen; de meesten eten bijv. twee maal per dag, als ieder gewoon sterveling. In BoeWèng en Djëmbrana o. a. drinken de priesters, als ze bij den Asst. Resident of den Eontroleur een bezoek afleggen, een stevig glas wijn, anisette of zoo iets, en dit niet in 't geniep, doch „coram populo" terwijl er andere Baliërs bij te- genwoordig zijn; zelfs, toen ik in Djëmbrana eens met een paar an- dere heeren een bezoek aflegde bij een der priesters, werd ons behalve vruchten ook wijn en likeur gepresenteerd, dat de man steeds in voorraad te huis had. Natuurlijk dronk hij zelf ook meê. Ook werden de waarlijk nette glazen, waaruit we dronken, niet stuk ge- worpen, in weerwil wij toch in ieder geval niet meer dan voorname Soedra's waren.

Men ziet, dat het gros der Baliërs zeer weinig behoeften kent en in ieder geval van zijn maag geen afgod maakt. Als hij slechts zijn sirihpruim heeft, nu en dan opium kan schuiven en dobbelen, dan kan hem de rest al zeer weinig schelen. De kleeding van den gewonen dessa- man is even eenvoudig. Een blauwe lap die door een
buikriem wordt vastgehouden om zijne nates^ maakt dikwijls zijne geheele garderobe uit. Ik mag evenwel de kampèk met vergeten zonder welke men een Baliër nooit zal aantreffen. Het is een meestal van lontar gevlochten platte vierkante mand van 40 tot 50 centimeters lang en breed, die in een tweede dito op de wijze van een sigarenkoker geschoven wordt, en die steeds met een punt in zijn buikriem steekt, zoodat hij daarmee als 't ware zijn borst bedekt. Hierin bewaart hij de ingrediënten van zijn sirihpruim en soms andere dingen, die hij moet meevoeren, bijv. lontarbladeren om iets opteschrijven, een opiumpijp {tjangklong), eenig opium {madat) enz.

Zooals ik zeide, werden wij bij den vorst op eenige Balische versnaperingen onthaald, waarvan wij evenwel weinig gebruikten. De vorst, die omgeven was door eenige hofgrooten en een achttal priesters, welke laatsten er zoo welgedaan uitzagen, dat men gerust mag aannemen, dat zij meer dan eens per dag eten, is een klein, haastig manneke met een achtenswaardig on intellectueel gezicht, grijzende haren en een oogopslag, die tot vertrouwelijkheid dwingt; hij verraadde daarbij in zijn gesprek, dat hij in vloeiend Maleisch voerde,
den man van zeer beschaafde manieren. Behalve de Maleische taal, moet hij ook de Chineesche taal in zooverre machtig zij», dat hij die kan spreken en verstaan, zelfs moet hij, naar ons werd verzekerd een weinig Hollandsch verstaan. Voorzichtigheidshalve voerden wij in zijne tegenwoordigheid ons gesprek onderling in het Fransch. Hij schijnt ongeveer zestig jaren oud te zijn, wel te verstaan naar onze tijdrekening. Het Balische jaar nl. bestaat uit zes maanden ieder van 35 dagen, in 't geheel dus 210 dagen, en heet tëmwang.
De Baliërs onthouden hun geboortedag, ten minste ongeveer, meestal aan het een of ander feit, dat op dien tijd heeft plaats gehad. Zoo antwoordde deze vorst, toen hem naar zijn leeftijd werd gevraagd, dat hij het niet juist wist, doch dat hij nog zeer klein was, toen de poeri van Tahanan afbrandde. Zijne opgave was dus voor ons vrij onbepaald. Een aangenomen kleinzoon van den vorst, een flink gebouwde vent van ± 25 jaren, fungeert als rijksbestierder^en moet den vorst, sedert diens broeder eenige maanden geleden overleden is, in het bestuur krachtig ter zijde staan.

Na een oponthoud van een half uur, vertrokken we en gingen te voet naar het voor ons bestemde verblijf, dat ongeveer vijf minuten van de poeri verwijderd was. Wij logeerden in de woning van den poenggatva Goesti Ngoerah Gedé Djoroh Kompjang, zooals mij weldra bleek, dezelfde die ons heden morgen aan de grens had af-
gehaald. Hij was in alle opzichten zorgzaam voor zijne gasten en had zorg gedragen, dat alles er zindelijk en netjes uitzag. Vooral onze eetsalon maakte een keurig effekt. Het sierlijk bewerkte dak rustte op zes zwaar vergulde en rgkelgk ,,en relief' uitgesnedene pilaren; een paar prachtige, eveneens vergulde en kunstig uit hout gesnedene groote wilmana^s (dierengedrochten) waren aan de zoldering aangebracht. Ook onze slaapvertrekken waren zindelijk en netter dan we ze nog op Bali hadden ontmoet. Op de p^dématCs (slaapplaatsen), die door witte gordijnen waren omgeven, lagen kasoer^s (matrassen) en galèng^s (kussens), die hier bij uitzondering eens niet naar wandluizen stonken of andere ongenietbare geuren om zich verspreidden, en met helder wit katoen waren bedekt. Al deze gebouwtjes lagen op een klein doch zindelijk plein. Yan het
oogenblik van onze komst tot aan ons vertrek wisselden gamhoeVs lègong's en djogH^s elkander letterlijk geregeld af en wel van *s morgens vroeg tot 's avonds laat. Daar ik al deze vermakelijkheden reeds vroeger beschreef, en ze overal vrij wel hetzelfde zijn, kan ik hier met deze eenvoudige vermelding volstaan, onder bijvoeging evenwel, dat het ten langen leste tamelijk vervelend begon te werden, en dat we ook daarom reeds blijde waren, dat we bijna het eind van onze reis hadden bereikt. In den namiddag gingen we eene wandeling
door de kotta maken, die hoewel iets oogelijker dan in Mengwi, toch alle- allures had van eene Balische stad.

Zooals men weet, wordt Tahanan begrensd door Djemhrana^ Boe- lèlèng^ Mengwi, Bangli en de Indische zee. In het noorden des lands vindt men hooge bergen onder welke de Piek van Tabanan een kegelberg, de hoogste is. Het zuidelijk gedeelte is vlak en moet zeer vruchtbaar zijn. Tahana, Boelelèng en Bangli zijn de eenige
rijken, wier uitvoer van vee nog eenigzins belangrijk is, hoewel ook deze exporthandel in het laatstgenoemde rijk zeer aan het verminderen is. Uit de overige rijken wordt weinig of geen vee meer uitgevoerd.
Het Balische rund, zooals ik vroeger reeds zeidc, eene banting-soort is van goede kwaliteit, het vleesch, hoewel men er nu en dan een muskussmaak aan kan bespeuren, overigens zeer goed. Het vee, dat van Tabanan wordt uitgevoerd, moet naar Boelèling of Djembrana over land getransporteerd worden, daar de reede van Tabanan om de zware branding, die er altijd staat, noch door kleine inlandscbe vaartuigen, noch door grootere schepen te genaken is. Op enkele tijden van het jaar kan men bij het kustplaatsje Kédoengoe ankeren.
De bevolking ziet er flink, gezond en krachtig uit en heeft, behalve in de stranddessa's , weinig van koortsen te lijden. Ook syphilis zou hier, naar onze gastheer mij verhaalde, betrekkelijk weinig voorkomen. Pokken heerschen hier even hevig als in de overige Balische rijken en maken er vele slachtoffers. Het drinkwater, dat
hier en daar uit welputten komt, is zeer smakelijk. De afvoer van vuil en van bet rioolwater, om het zoo eens te noemen, laat ook hier veel te wenschen over. Wel wordt dagelijks de afval op de straten bijeen gebracht en verbrand, doch de achtergeblevene asch en hetgeen overigens nog liggen blijft vormt met het stagneerende
water eene drabbige massa, die aan het geheel een vrij vies aanzien geefè. Evenals overal op Bali loepen de varkens bij massa's vrij door de straten, zoekende wat er te verslinden valt.

De kotta was geheel in feestdosch gehuld, processies doorkruisten haar in alle richtingen, hier en daar zag men kiosken met veel klatergoud en bloemen versierd, terwijl er op verschillende punten van de stad den geheelon dag door gamboeh-en wajang- voorstellingen plaats hadden, en djogèd's on I^gong's hare Terpsichoreische kun* sten vertoonden. Dit alles was evenwel niet ter eere van 's vorsten gasten, doch ter gelegenheid van een groot verbrandingsfeest, dat over vier dagen zou plaats hebben, als wanneer nl. de lijken zouden worden verbrand van 's vorsten broeder, die twee maanden geleden, en een van 's vorsten bij wijven , die zeven maanden geleden was overleden, welke beide lijken nog boven den grond stonden. Het speet ons allen, dat we niet konden blijven, om deze plechtigheid^ dat feest der feesten voor de Baliers, in zijn geheel bijtewonen; wij verlangden allen te veel naar het einde van de reis, naar onze Penaten. Was ik evenwel niet in de gelegenheid de plechtigheid zelve bijtewonen, ik kon ten minste de verschillende verbrandings* toestellen, die geheel afgewerkt waren, van nabij' in oogenschouw nemen en bewonderen. Het was jammer, dat we geen photographie-toestel bij ons hadden, of dat geen van het gezelschap goed genoeg teekenen kon, om er eene afbeelding van te maken. Het geheel maakte een prachtig effekt; ik zal trachten er eene kleine beschrijving van te geven. Beide verbrandings-toestellen (wadah) stonden in eene groote, hoog opgetimmerde loods, die aan alle kan ten nauwkeurig gesloten was, om de wadaVs tegen den invloed van het weder te beveiligen, doch ook om den toeloop van nieuwsgierigen te beperken; ons werd evenwel bereidwillig toegang verleend.
Daar beide wadaKs vrij wel gelijk waren, met dit 'onderscheid evenwel, dat die, welke voor het lijk van 's vorsten broeder bestemd was, zeven en die van 's vorsten sëlir vijf verdiepingen (koempang) had, zal ik my bij de beschrijving slechts bij één bepalen. Ieder gewoon verbrandings-toestel heet tcadah] zijn er, zooals in dit geval, verdiepingen op, waarop alleen de leden der drie hoogste kasten aanspraak hebben, dan noemt men het wadah - ioempang. Daar de loods niet hoog genoeg was, bestond de ivadah uit twee gedeelten, die bij de plechtigheid op elkaar gezet worden. Alsdan is het een circa 25 meter hooge pyramide met een voetstuk van
drie k vier meter in het vierkant. De pyramidale vorm wordt te voorschijn gebracht, door de al kleiner en kleiner wordende toempang^s^ die ieder op zich zelve een langwerpig vierkant, eene soort van tempeltje voorstellen. Het skelet van het groote gevaarte is van gespleten bamboe en rottan gevlochten, zelfs de verbazend groote gedrochten (wilmana^s en garaeda^Sj) drakenkoppen enz., die er aan de buitenkanten op zijn aangebracht, hebben dit als grondsubstantie. Dit skelet nu wordt met fijn kapas bekleed van alle mogelijke kleuren, met dien verstande, dat bijv. het wit en zwart der oogen van de gedrochten, de tong, de huid, in één woord alles door betreffende kleuren zoo getrouw mogelijk wordt weergegeven. Geel, purper en blauw in verschil- lende nuances, zijn trouwens de kleuren, die het meest vertc^n- woordigd zijn. De deurtjes en stijltjes der toempang^s zijn met klatergoud beplakt en hier en daar met stukjes zijde van verschil-
lende kleuren bekleed. De wilmana^s komen aan het onderste gedeelte voor, terwijl zich een ontzachelijk groote garoeda (griffioen, het voertuig van WisnoCj) met wijd uitgestrekte vlerken ongeveer ophet mid- den van de geheele hoogte aan twee zijden bevindt. Voeg hierbij de honderde kleioe, in vierkante vergulde lijstjes gezette spiegeltjes en het klatergoud, dat is aangebracht, waar slechts een plekje daarvoor dis- ponibel is, dan krijgt ge nog slechts een flauw denkbeeld van het effekt, dat het geheel maakt.

Het feest, dat dagen achtereen ter eere van zulk eene plechtigheid, die hier nog moest plaats hebben, wordt gegeven en waarbij groote sommen gelds verkwist worden, komt natuurlijk geheel ten laste der familieleden, in dit geval van den vorst. Yóór het huis, waarin de dooden bewaard werden, en dat men kon herkennen aan de twee groote papieren (Chineesche) lampions, die in dit geval damar koero^ng heeten en aan hooge bamboe-latten zijn opgehangen, wisselden de ^am&o^^-vertooningen, waarin zelfs de zonen van den vorst als ac-
teurs optraden, elkander aanhoudend af, zoodat op die plaats vooral, den geheelen dag door, eene foule menschen op de been was. Behalve genoemde tcadah^Sy zag ik nog twee van bamboelatten gemaakte,
en evenals de wadaK^y met gekleurd kapas en klatergoud bekleede koeien (ten minste moesten ze dit voorstellen), die als lijkkisten dienen, om de lijken nl. van de baU bandoeng (zie vroeger) naar de tvadah te brengen, even vóór de verbrandingsplechtigheid zal plaats hebben. Daar ik zulk eene plechtigheid niet heb bijgewoood, moet ik mij na- tuurlijk van ecDc beschrijving onthouden; zooveel is zeker, al dat
fraais wordt met het lijk verbrand, de asch zorgvuldig bijeenverzameld, den volgenden dag een eind ver in zee gebracht en daar aan wind eu golven prijs gegeven. Nog dit: alleen de Dèwa-agoeng (vorst van Kloengkoeng) heeft recht op QQxiwadahmQieiitoempang's, Ook hierbij wordt dus jde hoogte van rang, stand en kaste ten
strengste in acht genomen. Desniettemin vermoed ik, dat de vorst van Tabanan, als behoorende tot de derde kaste (dus zijn overleden broeder ook), met zijne zeven toempang^By erg geurig buiten zijn boekje is gegaan ; ik meen nl. te weten, dat hij recht heeft op slechts vijf verdiepingen.

4 September. — Bollaan en ik begaven ons heden morgen reeds vroeg op marsch, de eerste met het doel om eenige geographische verkenningen to doen, en ik om eens rond te snuffelen en na te gaan, of er niet iets was, dat eene bizondere aandacht verdiende. Nauwelijka waren wij op weg, of wij ontmoetten reeds den vorst, die met een groot gevolg zijne gewone morgenwandeling maakte; na eene hoffelijke begroeting van weerskanten knoopten wij een gesprek met hem aan. Zooals hij verzekerde, week hij van de gewoonte der andere Balische vorsten af, om van den dag een nacht te maken ; hij ging altijd vroeg naar bed en stond vroeg op, om, indien het weder het toeliet, eene wandeling te maken. Dit voorbeeld van den vorsjt schijnt op de bevolking van de kotta invloed te hebben, althans de straten waren reeds zeer levendig en overal werden er aanstalten
gemaakt om den dag weer feestelijk doortebrengen. Hier trippelde reeds een jeugdige lègong heen, geëscorteerd door staatsielansen en gevolgd door de kleine straatjeugd; ginds zweefde een djogèd tong-
kohan in 't phantastisch balletkostuum met luchtigen tred door de straten, gechapronneerd door de meer volwassen jongelingschap, die belust was op het ngih'mg (met een ronggèng dansen) ; daar weer liep
een acteur in een allerbarokste klcederdracht, zich spoedende naar de plaats, waar hij straks met anderen den volke moest onthalen op eene ^am&oeA-voorstelling ; zelfs weerklonken hier en daar reeds de
zachte toonen van een gamelan. De vorst zag dit alles met een duidelijk merkbaar genoegen aan en bewoog zich onder al die men- schen als een gewoon sterveling. De groote pajong, die boven zijn hoofd werd gehouden en het gevolg, dat op eerbiedigen afstand achter hem aan liep, waren het eenigste, dat in hem de majesteit
verried. Hij schijnt geen gebruik, ten minste geen misbruik van opium te maken ; hij houdt zich, naar men mij verzekerde, veel met de regeeringszaken bezig, regelt zooveel mogelijk alles zelf, beweegt zich gaarne onder zijn volk en is daardoor bij zijne onderdanen zeer bemind. Of het nu kwam van de feestelijke stemming, waarin zij reeds eenige dagen verkeerden, zooveel is zeker, de menschen zagen er, dunkte mij, allen vroolijk en opgeruimd uit; ik miste hier die angstige bedrukte gezichten, die men bijv. in Bangli en Kloengkoeng
ziet, een gevolg van het terrorismus, dat in die rijken heerscht.

Wij bleven een geruimen tijd met den vorst praten en gingen toen ieder ons weegs. Daar kwam juist in onze richting eene processie aan, en daar de bergen nog in morgennevelen gehuld waren en Bollaan dus van zijn plan moest afzien, besloten wij, de processie, die ook al ter eere van het feest was, roor ons te laten defileeren en nauwkeurig optene« men. Zij bestond uit de volgende elementen: vooraan gingen acht mannen met lont- en vuursteengeweren gewapend, die zij aanhoudend met los kruit laadden en afschoten; hen volgden dertig mannen, die op lange bamboestokken drooge palmtakken droegen ; achter deze een gamelan fjoetnangkirangy uit gong's en kromong's bestaande, waarop aanhoudend werd getrommeld ; daarna twintig mannen, die aan hooge bamboestokken verschillende kleedingstukken, baadjes, sarongs, enz., in miniatuur nagemaakt en de garderobe van den overledene voor- stellende, droegen; eenige mannen droegen oude versletene stoelen
of ander huisraad, zelfs zag ik er een met een kapspiegel; achter deze liep ipet een vroom neepjes-gezicht eene padanda istri (vrouwe- lyke priester), die het hoofd uitmaakte van een stoet vrouwen, die de insignia {oepafjara) van den overleden vorst droegen, zooals versierde krissen, alle mogelijke en onmogelgke soorten van drink- glazen, de meeste met water (zeker tojatiria) gevuld, karaffen met dito inhoud, waaiers, bonte zitkussens enz.; hierop volgden drie draagstoelen, in de eerste en tweede zat eene vrouw, in de derde
een jongetje van ± 12 jaar ; de trein werd gesloten door een game- lan als boven. Dat de stoet rechts en links geflankeerd werd door verscheidene priesters en priesteressen, behoeft nauwelijks vermelding.
Een schrik voer me door de leden, toen ik die personen in de draagstoelen zag; zouden die „ad majorem dei gloriatri*^ meê verbrand moeten worden? Zij zagen er, dunkte mij, zoo bedrukt en martelaarsachtig uit. Daar moest ik meer van weten. We sloegen een hoek van de straat om en ontmoetten toevallig weer den radja met
zgn gevolg. Ik hield hem staande, vroeg hem, wie die personen waren, die in de draagstoelen zaten, en vernam, dat het de naaste familieleden van zijn overleden broeder waren, en dat er van verbranding van deze personen geen sprake was. Erg leuk was die vraag van mij aan den vorst niet, daar ik zulk een antwoord had
kunnen verwachten. Onze Regeeriug heeft nl. den vorsten van Bali op straffe van haar ongenoegen, verboden om de vrouwen met het lyk van den overledene te verbranden. Of ze het na deze bedreiging laten? Ja en neen. Wel springen éen of meer vrouwen nu niet meer, zooals vroeger, levend, in den vuurpoel {mésafija)^ zij het dan, zooals bekend is, hier en daar in stilte, doch men heeft er iets op gevonden, om dit gruwelijk gebruik toch te doen plaats hebben, zonder het verbod van het Gtouvernement te overtreden. Men Iaat eenvoudig de ongelukkige slachtoffers, op den rand van den brandstapel zich het hart doorboren en lijken mag men immers verbranden en het krissen heeft het Gouvernement niet verboden. Zoo zijn op deze wijze (men noemt dit m^pèndèm soenirang) een paar maanden geleden drie vrouwen van den overleden vorst van Bangli opgeofferd. Het is trouwens nog niet lang geleden, dat onze Regeering den vorst van Mengwi hare ontevredenheid betuigde wegens de overtreding van haar verbod; on over het lot dier beide vrouwen, die ik in de draagstoelen zag, ben ik volstrekt niet zeker. Indien de Regeering machteloos blijft, om meer klem aan haar eens uitgevaardigd verbod bijtezetten, dan is het te voorzien, dat nog tal van ongelukkigen op deze wijze zullen worden opgeofferd.

Gelukkig heb ik nooit zulk een afschuweijk schouwspel bijgewoond, en toch kan ik het mij eenigzins voorstellen. Alles in de omgeving van de plaats, waar de verbranding zal plaats hebben, is in feesttooi, vlaggen en wimpels versieren het plein, dat gevuld is met angstig wachtende nieuwsgierigen van iederen stand, rang en
leeftijd, opgeroepen uit alle oorden van het rijk door de eentoonige slagen van den koeUkoel; de gong gedé weerklinkt van alle kanten. Ziet, daar naderen de ten vure gedoemde offers. Vrijwillig? neen, bij God niet! instinktmatig, bedwelmd door opium, gebeden en onthouding van spijs, drank en slaap volgen zij den priosterschaar, die haar begeleidt ; maagden en vriendinnen vergezellen haar op dezen laatsten tocht, om als een treurig souvenir een deel der kostbaarheden te ontvangen, waarmee ze getooid zijn, als gingen ze ten feestdans. Met wankelenden tred bestijgen ze het gevaarte en de een na de andere stort zich in den ontzettenden vuurgloed. Een paar rauwe angstkreten en alles verkeert in heilige stilte. Men hoort slechts het knetteren der vlammen, die de pas toegeworpen prooi verslinden. Een korte, vreeselijke pauze en de menigte juicht, de priesters heffen hunne gewijde liederen aan, al hooger en hoogor stijgen de vlammen, als wilden zij met vurige tongen verkondigen,welk lijden, gedurende één minuut slechts, daar pas is geleden.
Eén minuut, doch een minuut van schrikkelijk, onnoembaar Igden. En nog hooger^ ver hoven den vuurpoel wappert lustig en fi^r j^Neêr' lancTs driekleur Ik zeide daar straks, dat de vrouw den man niet vrijwillig inden dood volgt, dit is misschien wat te algemeen gezegd. Er zijn werkelijk vrouwen, die zich sóhijnbaar vrijwillig in den vuurpoel storten, of, wanneer de man op het oorlogsveld is gesneuveld, zich op het
lijk den doodsteek geven (béh), ook eene moeder volgt meermalen haar kind in den dood, eene bruid haar geliefde, een kind de moeder, ja zelfs een vriend den vriend. Is ook hartelijke rouw, heilige piëteit
voor het geliefde pand hier voor een deel in 't spel, voor een groot deel is het ook het feit, dat zij, die zich opoffert, innig overtuigd is, dat zij voor die edele daad onmiddelijk na haren dood in de Satija-
loka wordt opgenomen, alwaar haar de onuitsprekelijkste genietingen ten deel vallen, dat daardoor tevens al hare zonden zijn uitgewischt en zij de eeuwige gelukzaligheid erlangt ; voegt men daarbij den invloed der priesters, die ook, hier evenals elders, veel op de vrouw vermogen en haar door alle mogelijke beloften tot die zelfopoffering trachten overtehalen, en haar door vasten, gebeden en bedwelmende dranken in een staat van ontoerekenbaarheid brengen, dan weet men, wat men onder vrijwillig^^ in dit geval te verstaan heeft.

Men zou meenen, dat het menschenoffer, waarop door de belijders van het Hindoeïsme zooveel prijs wordt gesteld, door eene zoogenaamd goddelijke wet is voorgeschreven, dit is geenzins het geval.
Clavel in zijne Geschiedenis der godsdiensten^ schrijft dienaangaande het volgende: „Het wetboek van Manoe (de groote wetgever der Hindoes) bevat geene bepaling,- die aan de vrouwen voorschrijft, zich op het lijk
harer mannen te verbranden. In deze wetten wordt vermeld, als eene den god welgevallige daad, dat de weduwen (?) van BramOj om de smart niet te hebben van hem te overleven, zich allen op denzelfden
brandstapel opofferden. De wetgevers, die na Manoe kwamen, werden ongetwijfeld door die vermelding aangedreven, om do volvoering van deze afgrijselijke opoffering als eene zeer heilige daad, die door
de hemelsche belooningen zou achtervolgd worden, aan de weduwen aanteprijzen. Eene zeer oude en algemeen bekende overlevering schryft den oorsprong dezer barbaarsche gewoonte toe aan de volgende omstandigheden. Wanneer de vrouwen in het koningrijk Kamara hare mannen moede waren of van hen eenigen hoon of eene belee- diging ondergaan hadden, aarzelden zij niet, hen door vergif uit den weg te ruimen. Dit misdadig middel was zoodanig in zwang gekomen, dat het land eenigermatc bedreigd werd, zijne mannelijke bevolking te zien verdwijnen. Om dit ernstig gevaar te verhoeden, maakten de Braminen eene wet, die binnen zeer weinig tijd in geheel Indié werd aangenomen. Deze wet legde het der vrouwen ten plicht op, zich op het lijk harer mannen te verbranden, en van dit tijdstip af hadden de vergiftigingen een einde''. Deze beide verhalen komen mij eenig- zins paradox voor en laat ik ze daarom geheel voor rekening van Clavel.

Het moet meermalen gebeuren, dat de vrouwen op het gezicht van den vuurgloed, waarin ze zich moeten storten, zich trachten terug te trekken; vooral wanneer hare kinderen haar op dezen laatsten tocht
begeleiden, moet haar strijd verschrikkelijk zijn, hare angstkreten klinken luide uit boven het gejoel der menigte; zij smeken hare beulen, de priesters, die haar begeleiden, om 't leven, dat haar, vooral op 't gezicht harer kinderen, die ze nog eens en nog eens aan het hart drukken, thans dubbel dierbaar is, ze trachten te ontsnappen, doch door de priesters en de fanatieke volksmenigte wordt dit verijdeld. Clavel (t. a. pi.) haalt daarvan ook eenige treffende voorbeelden aan.

Doch genoeg! Het is te hopen, dat ons Gouvernement weldra krachtiger zijne stem verheft tegen dit barbaarsch misbruik, ook in die rijken, waar men, zooals onlangs in Bangli^ onze Regeering tracht
te fnuiken, door die te doen vervangen door eene niet minder onmenschelijke daad. De eer onzer vlag, die in die rijken zich ontplooit, onze naam als beschaafde natie eischt dit gebiedend!

Bij ons officieel bezoek, dat tegen twaalf uur ten hove werd afgelegd, en waar wij door den vorst met zijne gewone hoffelijkheid werden ontvangen, werd de vaccine-zaak besproken, en toonde ook deze vorst
zich zeer ingenomen met het voorstel, waaraan hij zoo spoedig mogelijk gevolg zoude geven. Daar Tabanan^ zooals wij zagen, onmiddelijk aan Boelèlèng en Djémhrana grenst en met beide rijken een
druk handelsverkeer onderhoudt, is dit van groot gewicht. Ik kan thans tot mijn 9pijt hier bijvoegen, dat Tabanan tot dusverre achter is gebleven in het voldoen aan zijne belofte.

De poeri is een prachtig en statig gebouw; zij is pas ongeveer zestig jaren geleden gebouwd, nadat het oude paleis door brand verwoest was. De vorst vroeg verlof, om van het officieele contrabezoek verschoond te mogen blijven om de drukte, die hg met de feestelijkheden had, welk verlof hem door den Gekommitteerde werd toegestaan. Na een half uur oponthoud vertrokken we, om ons officieel kostuum thans voor goed in de koffers te bergen. Des namiddags werd nog eene wandeling door de stad gemaakt en de feestvreugde nogmaals van nabij gezien. Het meeste kabaal werd er ge- maakt voor het huis, waar de lijken werden bewaard, en dat, zooals wij zagen, te erkennen was aan de twee damar Tcoeroeng. Hier joelde en krioelde de dichtste bonte menigte, hier wisselden de gamboeh voorstellingen elkaar van *s morgens vroeg tot 's avonds laat aanhoudend af, hier maakten de gamelan's, dan geheelen dag door, een oorverdoovend geweld; hier was in één woord het middel- punt der feestvreugde. Misschien stond dit in verband met het godsdienstig gebruik der Baliërs, om door groot misbaar op het erf van een overledene de booze geesten te verdrijven, die natuurlijk alle pogingen aanwenden, om zich van den overledene meester te maken. Ook op het erf vóór ons verblijf was dien avond de druk- te groot. Het was alsof de vorst ons het idéé wilde geven, dat de vriendschap, die hg ons toedroeg, in evenredigheid stond tot het leven, dat aldaar gemaakt werd. Nu, in dat geval was die vriendschap groot. Op een klein erf stonden drie verschillende gamelan 's, waarvan twee om ieder een ronggèng^ en één om een kleine lègong te accompagneeren. Onafhankelijk van elkaar werden soms alle drie gamelan's tegelijk bespeeld; hoe ons trommelvlies dien avond gestreeld werd, laat zich vrij goed denken. Om zijne genegenheid voor ons nog duidelijker te toonen, zond ons de vorst tegen elf uur acht, waaronder zoowel onrijpe als overjarige, exemplaren uit zijn harem, onder begeleiding van eene oude matrone. Hoewel het niet zeer galant was, werd evenwel het cadeau van de hand gewezen en teruggezonden, doch niet dan nadat ik eenige informaties had geno- men naar het leven in den harem en het lot dor panjerodn '^. De ouderen onder haar werden zeer vertrouwelijk, toen ze bespeurden, dat ik belang stelde in haar lot, en menige teurige geschiedenis werd mij onder tranen verteld, waarvan ieder afzonderlijk stof 'genoeg zoude leveren tot een boeiende doch hartroerende roman.

5 September. — Heden morgen om acht uur namen wij den terugtocht aan langs denzelfden weg, dien wij bij onze komst hadden gevolgd en onder hetzelfde geleide. Yoor ons vertrek uit Tabanan kregen we nog even ter loops een particulier bezoek van den vorftt, die ons tevens verzocht nog even met hem naar zijn paleis terug te gaan, zeker om ons van daaruit het noodige saluut achterna te geven, als blijk van zijne hartelijkheid. Daar dit ons niet te ver van onzen weg afbracht, werd hieraan gevolg gegeven, doch we bleven slechts een oogenblikje en vertrokken toen, onder het bulderen der kanonnen van de poeri^ in de richting van Meng^wL Tot dusverre was onze tocht zonder ongelukken afgeloopen. Wel hadden sommigen van het gezelschap eene culbute gemaakt of op de ongedresseerde paarden, hoewel contre-coeur^ eene gratis-voorstelling gegeven van een y^sieeple cha8e^\ doch allen waren er met den schrik afgekomen. Heden mor- gen evenwel kreeg de kontroleur Heijligers zulk een trap van een paard tegen zijn linker scheenbeen, dat er aaü het vervolgen van zijn reis te paard niet meer te denken viel en hij in een draagstoel het nog resteerende van de reis tot aan boord moest afleggen. Onderweg legde ik, daar de wond hevig bloedde, een voorloopig verband aan, en in Meng^wi aangekomen, bleek het mij dat de nervm en arteria tibialis antica waren gekwetst. Den volgenden dag aan boord geko- men, onwikkelde zich, in weerwil, zooveel dit doenlijk was, koude fomentaties waren aangewend en eene volstrekte rust in liggende houding was in acht genomen, eene vrij uitgebreide periostitis over de geheele tibia. Eerst zes weken na dit ongeval was hij in zooverre hersteld, dat hij de terugreis van uit Banjoewangi naar zijne stand- plaats Djémbrana kon ondernemen.

Op de grens tusschen Tabanan en Meng^wi was ons de, den lezer reeds bekenden, rijksbestierder met gevolg tegemoet gekomen. In de kotta aangekomen, namen wij onzen intrek in het vroeger door ons betrokken logies, waar weer alles voor onze ontvangst in order was. Dadelijk na onze komst aldaar, liet de vorst mij door zijn
broeder, den rijksbestierder, verzoeken bij hem te komen, daar hij mij over zijn toestand wenschte te raadplegen. Hij leed aan eene zoogenaamde opium-dysenterie (tenesmus, aanhoudende buikpijn, bloed-
afgang, doch geen défaecatie). Het abdomen was overal pijnlijk, opgezwollen en gevuld met harde tubereuse faecaal-massa^s. Ik ontraadde hem natuurlijk het opiumgebruik, schreef hem voorloopig oleum ricini
in groote dosis voor en daarna bicarbonas sodae^ welke medicamenten aan zijn broeder den volgenden dag aan boord zouden ter hand gesteld worden. Ik was bij die gelegenheid nog eens in de gelegenheid, om mij met eigen oogen te overtuigen van de onzindelijkheid eener vorstelijke Balische privaat-woning. Waarlijk een gewoon Javaansch dessa-man logeert beter. Ik had later het genoegen te vernemen dat de doorluchtige zieke hersteld is, doch weer even als vroeger aan 't opium-schuiven was.

6 September. — Na op diens verzoek nog eerst, hoewel in den vroegen morgen, een bezoek te hebben afgelegd bij den rijksbestierder, die tegenover het vorstelijk paleis resideert en ons echt Europeesch aan vier zijner vijftiental vrouwen voorstelde, van welke eene, zuster van den radja van Badoeng de Sultane favorite was, vertrokken we naar Badoeng om van daar nog dien dag in eens door te gaan tot naar boord, vergezeld door den rijksbestierder van Meng^wi en diens zoon. Op de grens van Badoeng kwam ons de ons bekende Ooesti
Raka Poetri met eerewacht, paarden en koelies te gemoet en verzocht ons, uit naam van den radja besaar Dèn passar^ nog een oogenblik in diens paleis te komen, voor welke uitnoodiging evenwel beleefd bedankt werd, eerstens wijl we dan genoodzaakt waren een langeren weg te nemen, doch vooral ook, omdat we, nog in Tdbanan zgnde, eene uitnoodiging van den radja Pam'tjoetan hadden ontvangen om op onze terugreis bij hem een oogenblik uitterusten, welke uitnoo- diging door den Gekomdaitteerde reeds was aangenomen.

Ik moet nog melding maken van een bezoek, dat we op onze terugreis in Meng'wi brachten aan de dessa Kapal in welke dessa de gendie^s (bal. tjaratan) gemaakt worden, die zulk eene Balische vermaardheid bezitten. Wij waren in de gelegenheid om te zien, hoe vlug en met welke eenvoudige hulpmiddelen de Kapalsche vrouwen
('t zijn alweer de vrouwen, die hier het werk doen) deze waarlijk sierlijke en doelmatige gendie's maken. De grond in de omgeving van Kapal levert hiervoor een uitstekende kleisoort. Met het poederen van de grove klei, het zeeven, dat bij herhaling door al fijnere zeeven plaats heeft, het aanmengen van het deeg en het maken van de tja- ratan werden nauwelijks twintig minuten zoek gemaakt. Zij verschillen in zooverre van de gewone Javaansche gendie's, dat ze een sierlijker vorm van buik hebben, die meestal op een voetstuk rust; dat
de hals nauwer is en van boven in eene wijde opening eindigt ; doch vooral ook omdat ze veel poreuser zijn en het water daardoor zeer koel blijft. Zij zijn evenwel, zooals te begrijpen is, daardoor uiterst broos en breken bij het minste stootje. Als men nu in Meng^wi woont is dit geen groot inconvenient, daar we voor 200 kèpèng^s (onge- veer vijftig centen Hollandsch) een geheel dozijn kochten en we zeker niet het minste hebben betaald. We gaven de vrouw, die het ding voor ons gemaakt had, voor hare moeite een stuk zilvergeld, dat in
hare oogen zeker een groeten schat vertegenwoordigde, en daar haar heer gemaal er niet bij tegenwoordig was, zeker in haar spaarpot is verzeild. Bij. het neerschrijven van het woord spaarpot komt mij nog iets in den zin, dat ik der vermelding waardig vind. Wie der lezers herinnert zich niet nog uit zijne prilste jeugd dat groen gekleurd, ellips-vormig steenen heiligdom, dat op vier of drie dito pootjes stond, van achter een krul, dat een staart en van voren twee uitsteeksels had, die twee ooren moesten voorstellen, en hetwelk op den rug eene sleufvormige opening had, te klein om een rijksdaalderstuk en nauwe- lijks groot genoeg om een guldenstuk doortelatenP Wie herinnert zich niet de moeite, die hij aanwendde, om dit pseudo-varkentje vet
te krijgen ? Wat een geluk en vreugde, als we op onzen verjaardag een nieuw varkentje cadeau kregen, waarin ieder der familieleden een klinkend offer plengde. Op Bali^ waarde lezer! heet een spaarpot fjHjèlèngafiy afgeleid van het woord tjPlèng^ dat, *«ooals wij reeds weten, varken beteelcent, en al is zoo^n spaarpot bij hen ook niet evenals bij ons eene mislukte reproductie van oen tjëlèng, toch spreekt ook de Balier van zijn varken mesten^ dat zooveel beteekont als zijn spaarpot aanvullen. Naar ik meen te weten, vindt men ditzelfde
ook op Java,De oriëntalisten zullen zeker wel kunnen uitmaken, of wij dit van de Insulaners met dea Indischen Archipel hebben overgenomen, dan wel zij vaü ons. De dankbaarheid en de verbazing van de
fabrikante der gendie kan de lezer eenigzins beoordeelen, wanneer hij weet dat een rijksdaalder (dit was het muntstuk, dat de vrouw ontving) voor een gewoon Baliêr een heelen rijkdom representeert en dat dikwijls zijn geheel liehben en houden niet veel meer waard is. De muntverdeeling op Bali is als volgt: 1 boengkoes =10 pekoe = 50 atak^s = 10.000 kèpèng's.Eén boengkoes vertegenwoordigt de som van 25 gulden, zoo dat
een rijksdaalder gelijk staat met 1000 kèpèng's. Als men nu weet, dat een Baliër voor eenige kèpèng*s een heele maaltijd kan koopen en dat alle dagelijksche behoeften hiermede in evenredigheid zijn, dan kan men nagaan welk een schat ƒ 2.50 voor de arme dessa- vrouw was. Als pasmunt gebruikt men op Bali Chineesche duiten (kè- pèng's), die in het midden een gat hebben en steeds bg 200 aan een bamboedraad zijn geregen. Yan ons zilvergeld wordt alleen de rgks- daalder doch meer als luxe-dan als ruilartikel gebruikt; ons ander
zilvergeld kan men op Bali niet kwijt raken, zij het dan om in zilveren ringen, arm- of beenbanden vervormd te worden, waarin ook meestal de rijksdaalders en Mexikaansche dollars worden omgezet.

Zooals gezegd, werd „en passant" even bij radja Pamtjoetan aangelegd, die ons met eene collation Balinaise opwachtte. Hij geurde weer erg met zijne vierkante flesch AYH waaruit hij ons als een HoUandsch matroos bescheid deed. ^a een kort oponthoud, en na de noodige afscheidsgroeten gewisseld te hebben, bestegen we onze paarden en gingen in vluggen draf het eind van onze reis tegemoet, zoodat we reeds tegen twaalf uur bij onzen Chinees, Lauw Ajamy den lezer reeds bekend, in Koeta aankwamen. Oorspronkelijk bestond het
plan, om ons onmiddelijk aan boord van de Watergeus te begeven, doch de eerste officier, die met onze terugkomst reeds vooraf was in ken- nis gesteld, had ons doen weten, dat wij wegens de hooge branding niet vóór twee uur konden embarkeeren. Hoezeer ons de rijsttafel aan boord ook tegenlachte, moesten we dus van ons plan afzien en van de uitnoodiging van den gastvrijen Chinees gebruik maken, om bij hem te middagmalen, en waarlijk de uitstekende tafel, die hij voor ons had in orde gemaakt, deed ons het gemis van de rijsttafel aan
boord geheel vergeten. De rijksbestierder van Meng^wi en diens zoon, die met ons naar boord gingen, zaten met ons aan, en ik was daar- door in de gelegenheid nog een treffend bewijs te zien van de piëteit der Baliërs voor hunne afgestorvene verwanten, of zoo men wil, van hunne bijgeloovigheid. De oude man at nl. niets van hetgeen van een viervoetig dier kwam, zooals boter, varkensvleesch en ham, en dit vél in weerwil hij door de voor hem ongewone beweging een stevigen appetit had. Dat deze onthouding niets met zijne godsdienst
te maken had, weet de lezer, doch bleek ook reeds daaruit, dat zijn zoon danig smulde en niets onaangeroerd liet. Toen ik hierover mijne verwondering te kennen gaf, vertelde hij eindelijk na lang
dralen, dat zgne moeder hem op haar sterfbed dringend had verzocht om voortaan niets meer te eten van alles wat van een viervoetig dier kwam, om welke reden wilde hij niet vertellen. Die moeder was reeds sedert vele jaren dood, en nog steeds bleef de zoon zgne belofte gestand. * Op Java noemt men dit, meen ik, boejoet
of tjadoe. Dit was alzoo een prachtig pendant van de geschiedenis van „het moedertje van Tjoelik*\ Of het noodig is, dat menschen, die zoo kinderlijk geloovig, zoo roerend hartelijk denken en handelen, bij monde van van Eek c. s. nieuwerwetsch-Christelijke denkbeelden worden ingeprent? de lezer beantwoorde die vraag zelf. Die vraag beantwoorde vooral van Eck^ mits eerlijk en oprecht!

Aangenaam werd ik verrast, toen even vóór ons vertrek naar boord op het onverwachts de Chineesche vaccinateur uit Gjanjar (zie aldaar) voor mij stond. Hij was dopr den vorst met twee ongeênte jongetjes
van zes en acht jaar naar Badoeng gezonden, om onze komst aldaar aftewachten en te verzoeken om met „de Watergeus*^ meê naar Banjoetcangi te mogen gaan, ten einde zich op de hoogte te stellen van het administratieve gedeelte der betrekking en daarna met versche bibit naar Gjanjar terug te keeren. Dat was dus een begin van uitvoering en leverde mij het bewijs, dat mijne zending niet geheel zonder gevolg was geweest. Het deed mij vooral genoegen, dat de rgksbesiierder van Meng^tvi hierbij tegenwoordig was en het verzoek van den vorst van Gjanjar in zijn geheel kon aanhooren. Het behoeft nauwelijks gezegd, dat de Kommandant van j^de Watergeus^ gaarne een plaatsje voor den Chinees en de kinderen afstond. Om twee
uur gingen we aan boord en namen alzoo afscheid van den Balischen bodem. De rijksbestierder en diens zoon, de eenige personen van Yorstelijken bloede, die een bezoek aan boord brachten, namen op het schip alles in oogenschouw, bewonderden vooral de groote stukken geschut, door den eersten werd met toestemming van den komman- dant zelfs een stuk afgeschoten, en eindigden, na eene uitstekende ontvangst, met beide zeeziek te worden, want er stond in de West- baai eene flinke deining. Na de voorgeschrevene geneesmiddelen in
ontvangst genomen en ons verzekerd te hebben van hunne eeuwige vriendschap^ werden zij met een sloep naar wal gebracht.

De dag werd op de meest aangename en joviale wijze doorge- bracht en menig glas gedronken op onze behouden aankomst, als hadden we een ontdekkingstocht onder de Roodhuiden gemaakt. In de oogen van een Baliêr is het trouwens een greotere reis Hg, die wei- nig anders van de buitenwereld kent dan Bali^ zijn Bali, noemt in zijne taal een reis om dit eiland, een reis om de wereld. Des nachts om twee uur gingen we onder stoom en lieten des morgens om elf uur het anker vallen ter reede Banjoewangi.

Ik mag niet van boord gaan zonder melding te maken van het feit, dat ik in mijne pogingen om de vaccine in de onafhankelijke rijken van Bali ingang te doen vinden, krachtig gesteund werd door den-Gekommitteerde voor de zaken van Bali en Lombok^ den Resident van Banjoewangi^ W, de Vogelj voor welken steun Z. Hoogedelgestr. hier mijn beste dank wordt gebracht.

Ook mag ik niet vergeten, te dezer plaatse de gulle en hartelijke ontvangst te gedenken, die ons aan boord van „c^ Watergeus^* is te beurt gevallen.

En zoo ben ik dan genaderd tot het eind van mijn reisverhaal, waarin ik den lezer heb kennis doen maken met de zeden en ge- bruiken van een volk, dat, al ware het ook alleen daarom, onze algeheele belangstelling verdient. De lezer beschuldige mg niet, dat ik sommige misschien cardinale onderwerpen uit het Balische volks- leven onaangeroerd heb gelaten. Getrouw aan de opdracht, die ik mijzelf heb gedaan, heb ik, ik zeide dit reeds in de voorrede, slechts de indrukken teruggegeven, die ik op mijn reis door Bali en Lombok
opdeed, en alleen dat te boek gesteld, wat ikzelf heb kunnen hooren en zien. Mocht ik in de gelegenheid zijn nog meer met de Baliêrs in aanraking te komen, dan hoop ik te zijner tijd aantevullen, wat ik thans uit gebrek aan eigen waarneming heb moeten achterwege laten. Vooral op het gebied yan hygiëne, geneeskunde en aan-
verwante wetenschappen blijft er nog zeer veel belangrijks optemerken. De bouwstoiFen voor een werk, dat meer opzettelijk deze onderwerpen behandelt, worden reeds door mij verzameld. Mag ik mij vleien in de vorige bladzijden, zij het dan ook eene kleine bijdrage te hebben geleverd tot de land- en volkenkunde van
de in vele opzichten hoogst belangrijke eilanden Bali en Lombok^ aan den anderen kant mag ik niet ontveinzen, dat mijne pogingen, om eene goede vaccine-regeling in de onafhankelijke rijken dezer beide eilanden intevöeren, slechts t^n deele het gevolg hebben gehad, dat ik er mij oorspronkelijk van had voorgesteld. Immei^, sedert mijne terugkomst zijn reeds eenige maanden verloopen en nog zijn de meeste vorsten in gebreke gebleven hunne belofte, omBaliêrster opleiding naar Banjoetcangi optezenden, gestand te doen, en dit in weerwil mijn voorstel steeds in de vriendschappelijkste termen, die geen achterdocht konden verwekken, was ingekleed, in weerwil einde- lijk de vorsten zelve de prophylactische waarde der vaccine erkennen,
zooals blijkt uit het feit, dat zij zich en de hunnen, als er slechts mogelijkheid toe bestaat, laten vaccineeren. Ook een brief, om de vorsten, die in het voldoen hunner belofte waren ten achter gebleven, nogmaals aan de zaak de herinneren, is tot dusverre zonder gevolg gebleven. Alleen de vordten van Gjanjar en Badoeng hebben, zooals wij zagen bewezen dat zij zich de zaak ernstig hebben ter harte genomen. Het eerstgenoemde rijk heeft thans zgne twee goed ondor- wezene vaccinateurs, die, ik koester hiervoor alle hoop, zorgen zullen,
dat de vaccine in dat njk niet in miscrediet komt Zooals ik reeds vroeger aanstipte, is dit rijkje bij voortduring in oorlc^ met de ver- schillende rijken, die het omringen, of staat met deze ten minste op
een gewapenden voet van vrede, zoodat de communicatie van de bewoners van Gjanjar met Banjoewangi zoo goed als gestremd is. Deze omstandigheid staat eene geroeide toezending van maandelijksohe vacciuerapporten aan den opziener der vaccine te Banjoetcangi in den weg. Alleen door eene jcutrlijksche inspektic zal deze zich dus van den ijver der vaccinateurs en de deugdelijkheid der vaccine kunnen overtuigen, en het is in 't belang der zaak, dat deze jinspektie zoo consequent mogelijk en vooral consciëntieus plaats hebbe.

Badoengy dat negen jaren lang door zijn, door ons Gouvernement bezoldigden, vaccinateur is om den tuin geleid, neemt in weerwil daarvan de vaccine, zoo 't kan nog meer, in bescherming. Immers, de oppervorst van dit rijk heeft zes personen naar Banjoewangi gezonden, met verzoek deze allen tot vaccinateurs opteleiden. Drie dezer personen behooren tot de hoogste, de drie anderen tot de tweede kaste. Yan deze zes personen zullen na volbrachten leertijd, in ieder der drie distrikten, waarin het rijk is verdeeld (nl. Dèn passar,
PamHjoetan en Kasiman) twee als vaccinateurs worden aangesteld.

Daarentegen heeft de vorst van Lombok een brief gezondeo, waarin hij in beleefde termen mededeelt, dat hij van de toegezegde hulp afziet. De lezer herinnere zich, wat ik vroeger aangaande 's vorsten vrees voor de inmenging van ons Gouvernement in zaken, zijne rijken betreffende, ter neder schreef. In dien brief verzekerde hij tevens, dat hij in zijne beide rijken Karang-Asëm en Lomboky zonder onze hulp, de vaccine reeds had ingevoerd.

De vorst van Bangli beantwoordde den brief, door de verzekering te geven, dat hij te zijner tijd zgne belofte zoude gestand doen, en de andere rijken Kloengkoeng^ Meng^wi en Ta&anan hebben den brief eenvoudig gedeponeerd.

Onwillekeurig zal bij den lezer de vraag rijzen, welke toch de redenen kunnen zijn^ dat de vaccine op Bali zoo moeielijk ingang kan vinden; ik meen deze vraag niet onbeantwoord te mogen laten.

Dat redenen van politieken aard hierbij in het spel zijn, dat de verrotte staatsinrichting, die de meeste rijken kenmerkt, hiervan een groote schuld draagt, lijdt mijns inziens geen twijfel. Om evenwel te voorkomen, dat het feit niet eenig en alleen op rekening worde gesteld van de zucht der vorsten, om onze Regeering in hare goede
bedoelingen te contrarieeren, of van het weinige gezag, dat ze op hunne onderdanen weten uitteoefenen, moet ik op een paar omstan- digheden wijzen, die ook zelfs den goeden wil van den vorst in den weg staan of ten minste kunnen staan, allen hinderpalen, die eerst langzamerhand en door verstandige overreding zullen te overwinnen zijn.

1^. Geen lid eener hoogere kaste zal gemakkelijk te bewegen zijn, om zich te doen inenten met pokstof, die genomen is van een per- soon uit eene lagere kaste. De geschiedenis van de vaccine in Boe- lèlèng leert ons, hoeveel moeite het heeft gekost, om een Brahmaan overtehalen, zich te doen inenten met de stof, die van den arm van een kind uit de 5oe(]{ra-kaste was genomen. Eerst toen zij de zekere overtuiging kragen van de heilzame werking der vaccine, waren ze er toe te bewegen.

2*^. Tot de privilegiën van de leden der eerste kaste behoort ook, dat hun bloed niet mag vloeien, zoodat zij bijv: niet mogen worden ter dood gebracht, en verwonding van een Brahmaan door iemand van eene lagere kaste met den dood wordt gestraft. Moet een Brahmaan ter dood worden gebracht, dan wordt hij eerst van zijne kaste vervallen vprklaard. Bij het vaccineeren nu wordt met het lancet meermalen een wondje gemaakt, groot genoeg om een droppel bloed te voorschijn te brengen, een gruwel, die nog te grooter is in de oogen van een Brahmaan, die trotsch is op zijne hooge geboorte, indien de vaccinateur zelf niet tot deze kaste behoort. Dat de vac- cine in betrekkelijk korten tijd in BoeUlèng zoo algemeen ingang kon vindeo, schrijf ik dan ook voor een niet gering deel toe aan de omstandigheid, dat aldaar van het begin af twee Brahmanen als vaccinateurs zija werkzaam geweest, en ik beschouw het als een waarborg voor het algemeen worden der vaccine in een rijk, indien, evenals thans in Gjanjar en Badoeng^ minstens de helft der vaccinateurs tot de eerste kaste behoorcn. Daarbij mag het zedelijk overwicht, dat de leden dezer kaste op die der lagere kunnen uitoefenen, niet uit het oog verloren worden. Gaat een Brahmaan voor, dan volgen de anderen van zelf.

3°. Zooals men weet, is het rund bij de Hiadoes heilig. Weet nu de Baliër de oorspronkelijke herkomst der pokstof, dan zullen vele vromen in den lande gemoedsbezwaren tegen de vaccine hebben. Men doet in ieder geval het best, dit te verzwijgen.

4®. Ook onder de Baliërs bestaat iets als een „praedestinatieleer". Men stelt zich namelijk voor, dat het de bepaalde wil der goden is, dat een zeker aantal menschen door de pokken wordt aangetast en dat het dus gelijk staat met verzet tegen den goddelijken wil, indien men voorzoi^smaatregelen neemt tegen het ontstaan der ziekte. Vroeger wees ik er reeds op, hoe onder de Baliërs het geloof vrij algemeen is, dat de Dèwa Madjapahit het menschdom de pokken bezorgt, en hoe hij, die zich hiertegen verzet, na den dood gestraft
wordt met duizend jaar lange onthoudiug van de hemelsche gelukzaligheid.

Sommigen gaan zelfs nog verder^ en beschouwen het als een voorrecht, door de pokken geschonden te zijn; vandaar bij hen de uitdrukkingen kitjèn {begenadigd worden)^ païtja (een geschenk der goden) of këtjatri (verordonneerd door de goden) alle euphemische termen voor „de pokken hebben/* Dit denkbeeld schijnt zuiver Hindoesch te zijn en vindt men ook bij de meeste Buddhisten terug. Een Chineesch meisje bijv. heeft „ceteris paribus" meer kans op een huwelijk, als haar gezicht door de pokken geschonden is.

5°. Wanneer er onder de Baliërs eene epidemie uitbreekt (bijv. pokken), dan moeten de tempels der dessa. Waarin die epidemie uit- breekt, gesloten worden, zoodat er niemand uit of in kan. Men begrijpt, dat dit volstrekt niet strookt met hun godsdienstzin. Nu werd mij o. a. door den rijksbestierder van Kloenkoeng verzekerd, dat de meening vrij algemeen heerschende was, dat variolae en vaccine volkomen identisch zijn, dat de eerste ziekte slechts een ergere graad van de laatste is, dat dus, wanneer er in een dessa „en n^asse'' werd
gevaccineerd, dit* als eene epidemie wordt opgevat en aanleiding zou geven, dat de geloovige gemeente de tempels niet konde bezoeken. Hij deed dit gelden als een bezwaar tegen eene geregelde invoering der
vaccine. Ik heb deze meening in andere rijken niet bevestigd gevonden.

6^. De gewetenlooze handelingen van den pas ontslagen vaccinateur van Badoeng hebben het geloof aan de prophylactische waarde der vaccine een gevoeligen schok toegebracht. Eenige kinderen uit Meng^wij door hem ingeënt, hadden, zoo verzekerde mij de vorst van dit laatste rijk, niettemin pokken gekregen. Toen men hem hierop wees, zoo vertelde men mij, dekte de schurk zich door een wissel te trekken op de bijgeloovigheid van het volk. Er had nl. een kala (booze geest) in de dessa gespookt, want, bij India, de bihit was uitste- kend en door hemzelven te huis op het lancefje gedaun.

Previous • singaradja- Kintamani • Bangli • Gianyar • Kloenkoeng • Karang Asem • Lombok • Badoeng • Mengwi en Tabanan